Portret Adama Mickiewicza (*24 XII 1798 †26 XI 1855), pokazujący poetę w ostatnich latach jego życia. Dzieło wybitnego malarza portrecisty Henryka Rodakowskiego (*1823 †1894) – olej na płótnie, 1856
Adam Mickiewicz (*24 XII 1798 †26 XI 1855) pragnął w ostatnich latach swego życia czynu. Jako romantyczny poeta uważał, że słowo ma wartość o tyle, o ile jest zapowiedzią czynu, a poeta nie może na słowie kończyć. Jak w Piśmie Świętym: Na początku było słowo… Potem przybrało realną postać. Pragnął czynu, do którego sam wzywał w całej twórczości. Czynu na rzecz zmartwychwstania Polski jako państwa. W tłumaczeniu Giaura Byrona zawarł kiedyś pamiętne słowa: Walka o wolność, gdy się raz zaczyna, z ojca krwią spada dziedzictwem na syna… W roku 1848 miał już 50 lat i to pragnienie było coraz silniejsze. Coraz mniej pisał, coraz więcej projektował. Wraz z kilkunastoma rodakami – myślącymi tak jak on – podpisał w Rzymie akt zawiązania Legionu Polskiego oraz przedstawił porywający Skład zasad, czyli zarys programu politycznego dla wolnej Polski – wizję Ojczyzny po wskrzeszeniu.
Legion Polski albo Legion Mickiewicza albo Zastęp Polski był oddziałem polskiego wojska, przeznaczonym do walki o wolność Ojczyzny i wolność innych zniewolonych narodów – zgodnie z Lelewelowską zasadą Za naszą i waszą wolność.
Legion powstał 29 marca 1948 w Rzymie, liczył około 200 żołnierzy, czyli mniej więcej dwie dzisiejsze kompanie. Niewiele, ale przecież nie tylko o znaczenie militarne tu chodziło, także o sam fakt istnienia polskiego oddziału o zadaniach niepodległościowych.
Legion uczestniczył w ówczesnych walkach o wyzwolenie i zjednoczenie Włoch, w armii Giuseppe Garibaldiego. Walczył w Lombardii, w Rzymie i w Genui. Potem ruszył na odsiecz Powstaniu Węgierskiemu, ale został rozbity i rozformowany w Grecji.
Najważniejszą po Legionie Mickiewicza pamiątką i zarazem przesłaniem dla Polaków, także naszych czasów, jest niezwykle piękny manifest ideowy, zatytułowany Skład zasad (czyli program ideowy i polityczny), ułożony przez samego Mickiewicza. Piękno tego programu polegało na harmonijnym połączeniu polskiej wiary i tradycji z najszlachetniejszymi ideałami społeczeństwa demokratycznego. Skład zasad mówił więc o duchu chrześcijańskim i wierze świętej katolickiej, o Ewangelii jako prawie narodów i o Kościele jako stróżu ewangelicznego słowa, ale mówił też o poszanowaniu dla innych wyznań, o równości obywateli wobec prawa, o równouprawnieniu Izraelitów i kobiet. Ta równość kobiety z mężczyzną wobec prawa była szczególnie pięknie i naturalnie uzasadniona: niewiasta jest towarzyszką życia mężczyzny i nie godzi się ją źle traktować, pozbawiać praw. Była też mowa o opiece wspólnoty nad rodziną (jakże ważne i aktualne także dziś!) oraz o szeroko rozumianej solidarności uciemiężonych narodów słowiańskich.
Skład zasad to oryginalny polski program ideowy i wizja państwa opartego na solidaryzmie narodowym, wiernego Bogu. Możemy być z niego dumni tak samo, jak dumni jesteśmy z zapisów konstytucji 3 maja.
Skład zasad Legionu Mickiewicza
1. Duch chrześcijański, w wierze świętej katolickiej rzymskiej, jawiony czynami wolnymi.
2. Słowo Boże, w Ewangelii zwiastowane, prawem narodów, ojczystym i społecznym.
3. Kościół stróż Słowa.
4. Ojczyzna pole życia Słowu Bożemu na ziemi.
5. Duch polski Ewangelii sługa, ziemia polska ze swym społeczeństwem ciało. Polska zmartwychwstaje w ciele, w którym cierpiała i złożona została w grobie przed laty stu. Polska w osobie wolnej i niepodległej staje i Sławiańszczyźnie dłoń podaje.
6. W Polszcze wolność wszelkiemu wyznawaniu Boga, wszelkiemu obrzędowi i zborowi.
7. Słowo wolne, wolnie objawiane, z owoców przez prawo sądzone.
8. Wszelki z narodu jest obywatelem, wszelki obywatel równy w prawie i przed urzędami.
9. Wszelki urząd obieralny, wolnie dawany, wolnie brany.
10. Izrealowi, bratu starszemu, uszanowanie, braterstwo pomoc na drodze ku jego dobru wiecznemu i doczesnemu. Równe we wszystkim prawo.
11. Towarzyszce żywota, niewieście, braterstwo i obywatelstwo, równe we wszystkim prawo.
12. Każdemu Sławianinowi, zamieszkałemu w Polszcze, braterstwo, obywatelstwo, równe we wszystkim prawo.
13. Każdej rodzinie rola domowa pod opieką gminy. Każdej gminie rola gromadna pod opieką narodu.
14. Wszelka własność szanowana i nietykalnie pod straż urzędowi narodowemu oddana.
15. Pomoc polityczna, rodzinna, należna od Polski bratu Czechowi i ludom pobratymczym czeskim, bratu Rusowi i ludom ruskim. Pomoc chrześcijańska wszelkiemu narodowi jako bliźniemu.
Rzym, dnia 29 marca 1848 roku
Piotr Szubarczyk
