Premier i minister Janusz Jędrzejewicz (*21 VI 1885 †16 III 1951) na fotografii sprzed 1939
Przed 83 laty Sejm RP uchwalił reformę szkolnictwa, która obowiązywała do końca II RP i jeszcze po wojnie, do roku 1948. Jej twórca był Janusz Jędrzejewicz (*21 VI 1885 †16 III 1951). Był premierem rządu RP w okresie od 10 V 1933 do 13 V 1934. Znany jest jednak w historii Polski przede wszystkim jako wybitny pedagog, minister wyznań religijnych i oświecenia publicznego (12 VIII 1931-23 II 1934) oraz autor wielkiej reformy polskiego systemu oświaty.
Jędrzejewiczowska reforma szkolnictwa podstawowego i ponadpodstawowego w Polsce była wprowadzana w życie od roku szkolnego 1932/33. Wynikała ze świadomości, że trzeba zlikwidować nadmierną różnorodność systemu oświatowego, odziedziczonego po trzech różnych państwach zaborczych.
Ustawa ujednolicała system szkół średnich, umożliwiając wstęp na wyższe uczelnie absolwentom liceów zawodowych. Ustanawiała powszechny obowiązek szkolny na szczeblu szkoły powszechnej.
Po „powszechniaku” była 6-klasowa szkoła ogólnokształcąca, którą podzielono na czteroletnie gimnazjum ogólnokształcące i dwuletnie liceum ogólnokształcące.
Szkoła powszechna była siedmioletnia, ostatnia klasa była przeznaczona dla uczniów nie kontynuujących później nauki. Utworzono trzy typy szkoły powszechnej: pierwszego, drugiego i trzeciego stopnia.
Warunkiem przyjęcia do klasy pierwszej czteroletniego gimnazjum było ukończenie 12 roku życia i wykazanie się wykształceniem na poziomie sześciu klas szkoły powszechnej stopnia trzeciego. Sprawdzano to na egzaminie wstępnym.
Ukończenie gimnazjum oznaczało tzw. małą maturę i umożliwiało kształcenie w dwuletnim liceum ogólnokształcącym, w liceum zawodowym lub w trzyletnim liceum pedagogicznym.
Liceum ogólnokształcące było raczej elitarne i dawało wysoki status społeczny. Można było w nim wybrać liceum klasyczne, z nauką łaciny i greki, humanistyczne (łacina), matematyczno-fizyczne i przyrodnicze (bez języków starożytnych). Absolwenci liceum przystępowali do egzaminu dojrzałości, czyli właściwej matury (tzw. duża matura).
Świadectwo dojrzałości umożliwiało studia.
W systemie były też oczywiście szkoły zawodowe, w tym licea zawodowe i trzyletnie licea pedagogiczne.
Ważnym rysem reformy było nieróżnicowanie klas gimnazjalnych. Młodzież gimnazjum uczyła się według jednego programu, obejmującego m.in. obowiązkową łacinę.
Reformę oceniono wysoko, choć nie od razu. Najpierw poddano ją druzgocącej krytyce (także jej autora…). Podkreślano, że jej słabym punktem było wprowadzenie aż trzech stopni na poziomie szkoły powszechnej. Siedmioletnia szkoła powszechna pierwszego stopnia (głównie na wsiach) realizowała program tylko 4 klas i nie dawała uczniom szans na gimnazjum.
Ponieważ przed reformą obowiązywało ośmioletnie gimnazjum, wdrażanie reformy musiało trwać. Rozpoczęło się w lipcu 1932 przez nabór do klas pierwszych dawnego gimnazjum ośmioletniego. Pierwsza i druga klasa zostały zniesione, klasy III-VIII stopniowo zastąpiono nowym czteroletnim gimnazjum i dwuletnim liceum. Pierwsi absolwenci zreformowanego liceum zdali maturę w czerwcu 1939…
Janusz Jędrzejwicz był oficerem Wojska Polskiego, wywodził się z Legionów i POW. Przede wszystkim jednak był pedagogiem i politykiem, posłem i senatorem RP. Szczytem jego politycznej kariery był okres od 10 maja 1933 do 13 maja 1934, gdy stał na czele rządu RP. Zasłynął jednak nie jako premier, ale jako minister wyznań religijnych i oświecenia publicznego – od 12 sierpnia 1931 do 22 lutego 1934. To właśnie wtedy wdrożył reformą Jędrzejowiczowską. Przetrwała do roku 1948, kiedy sowieccy komuniści w Polsce zaczęli swoje „reformy” „na odcinku oświatowym”, czyli glajszachtowanie szkół oraz organizacji uczniowskich i młodzieżowych na sowiecką modłę.
Kiedy Janusz Jędrzejewicz został premierem, osobiście czuwał nad sprawami oświaty, wychowania i nauki w kraju. Z tego powodu nazywano go premierem od dusz… Mówili, że jest „antyklerykałem”, ale to właśnie on nadał prawa publiczne Katolickiemu Uniwersytetowi Lubelskiemu i ramy prawne Akcji Katolickiej.
Po wybuchu wojny ewakuował się do Rumunii, gdzie pracował jako nauczyciel w gimnazjum polskim w Bukareszcie. Od 1941 pracował jako nauczyciel matematyki w polskim gimnazjum w Tel Awiwie, gdzie uczyły się polskie dzieci uratowane z Sowietów.
Po wojnie zamieszkał w Londynie. Był m.in. prezesem Rady Naczelnej Ligi Niepodległości Polski, potem przewodniczącym Rady Naczelnej Instytutu Józefa Piłsudskiego w Londynie. Umarł w Londynie.
Piotr Szubarczyk
