Na zdjęciu: Blériot XI Thulin. Jeden z kilku typów samolotów, produkowanych
(na licencji francuskiej) przez polskie Towarzystwo „Awiata” w roku 1911.
Przed 103 laty zaczęła się prawdziwa historia polskiego lotnictwa. Próby latania nad Polską były co prawda już wcześniej, a gdybyśmy przez awiację rozumieli także balony, to trzeba by się cofnąć do pokazowych lotów balonowych nad Warszawą już w XVIII wieku. Jednak przed stu laty otwarto pierwszą polską fabrykę samolotów Towarzystwa „Awiata”. Jej właścicielem był Stanisław Lubomirski – założyciel i właściciel „Awiaty”. Wkrótce powstała też pierwsza polska szkoła pilotażu.
Warszawskie Towarzystwo Lotnicze „Awiata” powstało w maju 1910 na Polu Mokotowskim. Inicjatorem i właścicielem był książę Stanisław Sebastian Lubomirski (*1875 †1932), znany przemysłowiec i finansista. To jemu zawdzięczamy pierwszą na ziemiach polskich szkołę pilotów i wytwórnię samolotów.
Produkowane przez „Awiatę” samoloty – na licencji francuskiej i niemieckiej – sprzedawano armii rosyjskiej. Władze rosyjskie szybko się zorientowały, że lotnictwo może mieć duże znaczenie w zbliżającej się wojnie (choć o takim znaczeniu strategicznym jak dziś nie śniły wówczas nawet najtęższe głowy!). W 1912 odebrały „Awiacie” koncesję na lotnisko i wytwórnię przejęła armia rosyjska. Na Polu Mokotowskim rozlokowano rosyjską kompanię aeronautyczną.
Godne uwagi jest to, że początki polskiego przemysłu lotniczego to lata bliskie początkom światowego lotnictwa w ogóle. Zaledwie 8 lat wcześniej (1903) bracia Orville i Wilbur Wright zbudowali pierwszy samolot poruszany silnikiem spalinowym i dokonali pierwszych przelotów, z których najdłuższy trwał „aż” 59 sekund… To wydarzenie uznaje się za prawdziwy początek światowego lotnictwa.
Gdyby nie brak suwerenności państwowej, polskie lotnictwo, mając takich organizatorów jak książę Lubomirski, czy tak wybitnych pilotów i instruktorów jak słynny Michał Scipio del Campo, współtworzyłoby historię światowego lotnictwa. Ale i tak osiągnęliśmy wiele w tej dziedzinie, mimo bardzo krótkiego okresu niepodległości między wojnami. Ten krótki okres pozwolił m.in. wyszkolić plejadę znakomitych pilotów wojskowych, którzy odegrają znaczącą rolę w bitwie o Anglię – jednej z bitew decydujących o przebiegu wojny.
Znaczące w okresie międzywojennym – zważywszy na skromne możliwości finansowe i krótki czas – były polskie dokonania w zakresie konstrukcji i produkcji samolotów oraz sukcesy sportowe.
Po II wojnie światowej polska myśl techniczna w dziedzinie lotnictwa została stłamszona przez interesy sowieckiego lotnictwa wojskowego. Wolno nam było korzystać tylko z sowieckich technologii, co skutecznie uniemożliwiło realizację jakichkolwiek niezależnych projektów polskich.
Piotr Szubarczyk
